18/08/2026
ĐIỆN MẶT TRỜI MÁI NHÀ: CHÍNH SÁCH ĐÃ MỞ, THỦ TỤC CHƯA MỞ THEO KỊP
Về chính sách, điện mặt trời mái nhà đang ở giai đoạn thuận lợi nhất từ trước đến nay. Nghị định số 58/2025/NĐ-CP lập khung cho mô hình tự sản xuất, tự tiêu thụ; Nghị định số 243/2026/NĐ-CP nâng tỷ lệ điện dư được bán từ 20% lên tối đa 50% đến hết năm 2030 và miễn thủ tục thông báo cho hệ dưới 1 kW. Quy hoạch điện VIII đặt mục tiêu đến năm 2030 có một nửa số tòa nhà công sở và nhà dân dùng điện mặt trời mái nhà. Hướng đi đã rõ. Nhưng để mục tiêu đó thành hiện thực, người dân và doanh nghiệp còn phải đi qua một hệ thống thủ tục liên quan đến nhiều lĩnh vực khác nhau. Chính tại khâu này, bốn điểm vướng đang làm chậm quá trình triển khai.
Điểm vướng mắc thứ nhất: hồ sơ điện kéo theo hồ sơ của công trình. Muốn đăng ký phát triển điện mặt trời mái nhà, hồ sơ cần kèm bản sao tài liệu về công trình có mái như giấy phép xây dựng, văn bản nghiệm thu phòng cháy chữa cháy. Với nhà xưởng chuẩn chỉnh, đây là chuyện nhỏ. Nhưng một phần lớn nhà dân và nhà xưởng cũ không có đủ giấy tờ ấy, hoặc công trình đã qua nhiều lần cải tạo không cập nhật hồ sơ. Thế là một tấm pin vài chục triệu đồng phải chờ hợp thức hóa cả công trình bên dưới, làm kéo dài thời gian triển khai. Cần tách bạch điều kiện đối với hệ thống điện với tình trạng pháp lý của công trình: yêu cầu về công trình nên được xử lý theo pháp luật xây dựng, trong khi thủ tục về điện tập trung vào an toàn của hệ thống, trừ trường hợp kết cấu công trình không bảo đảm điều kiện lắp đặt.
Điểm vướng mắc thứ hai: an toàn cháy nổ thiếu chuẩn riêng cho quy mô nhỏ. Yêu cầu về phòng cháy chữa cháy hiện dẫn chiếu về quy định chung, và trong nhiều năm phải điều chỉnh bằng công văn hướng dẫn. Một buổi giải đáp giữa ngành điện và cơ quan cảnh sát phòng cháy từng nhận gần 60 câu hỏi vướng mắc, đủ thấy độ mờ của quy định. Điều thiếu không phải là sự nghiêm ngặt, mà là sự phân tầng: hệ vài ki-lô-oát trên mái nhà dân, hệ vài trăm ki-lô-oát trên mái xưởng và trang trại hàng chục mê-ga-oát không thể chung một chế độ thẩm duyệt. Nên ban hành quy chuẩn kỹ thuật riêng cho điện mặt trời mái nhà, chia theo quy mô, đối với hệ thống nhỏ, có thể nghiên cứu áp dụng bộ điều kiện kỹ thuật thống nhất kết hợp hậu kiểm thay cho việc kiểm tra trước ở mọi trường hợp.
Điểm vướng mắc thứ ba: trần công suất phân bổ theo địa phương. Tổng công suất tự sản tự tiêu phải nằm trong quy mô được phân bổ cho từng tỉnh theo kế hoạch thực hiện quy hoạch; phát điện dư khi đã vượt khung thì phần dư ghi nhận giá 0 đồng. Cách quản lý này giữ an toàn cho lưới, nhưng tạo ra một cuộc xếp hàng mà người đến sau chịu thiệt dù nhu cầu là thật. Đáng nói hơn, con số phân bổ và mức đã dùng của từng địa phương không được công bố theo thời gian thực, nên doanh nghiệp quyết định đầu tư trong tình trạng không biết cửa còn mở hay đã hết. Ít nhất, dữ liệu công suất còn lại của từng tỉnh phải được công khai trực tuyến; xa hơn, nên chuyển từ phân bổ hành chính sang quản lý theo khả năng hấp thụ thực tế của từng trạm biến áp, vì giới hạn thật nằm ở lưới, không nằm ở địa giới hành chính.
Điểm vướng mắc thứ tư: một cửa nhưng nhiều đầu mối. Người lắp đặt có thể phải thực hiện các thủ tục liên quan đến đấu nối điện, xây dựng, phòng cháy, chữa cháy và các yêu cầu khác tùy quy mô, tính chất công trình. Mỗi đầu mối một bộ hồ sơ, một cách hiểu. Với chính sách nhắm tới hàng triệu mái nhà, thủ tục phải được thiết kế cho số đông: một cổng trực tuyến duy nhất, một bộ hồ sơ dùng chung, cơ quan tự luân chuyển cho nhau, và có thời hạn rõ ràng cho toàn bộ quy trình chứ không phải cho từng khâu.
Điểm chung của bốn vướng mắc là chúng nằm ở giao điểm giữa pháp luật về điện với xây dựng, phòng cháy, chữa cháy và quản lý lưới điện. Vì vậy, chỉ sửa quy định về điện mặt trời mái nhà có thể chưa đủ; cần thống nhất trình tự liên ngành và làm rõ các nguyên tắc phối hợp trong Luật Điện lực sửa đổi hoặc văn bản hướng dẫn. Chính sách đã mở thì thủ tục cũng cần được thiết kế đủ đơn giản để người dân và doanh nghiệp có thể thực hiện trên thực tế.
