06/05/2019
กระบวนพยุหยาตราสถลมารคทั้ง ๖ รัชกาล
คำว่า “กระบวน” มีความหมายว่า หมู่คนหรือพาหนะเป็นต้นที่จัดเป็นแถวเป็นแนวหรือเป็นหมวดเป็นหมู่ตามแบบแผน เช่น กระบวนพยุหยาตรา กระบวนทัพ
คำว่า “พยุห-” เป็นภาษาบาลี “พฺยูห” ภาษาสันสกฤต “วฺยูห” มีความหมายว่า กระบวน, หมู่, กองทัพ, พยู่ห์ ก็ว่า
คำว่า “ยาตรา” มีความหมายว่า เดิน, เดินเป็นกระบวน
คำว่า “กระบวนพยุหยาตรา” ถ้าแปลตรง ๆ ก็คือ การเคลื่อนทัพเป็นกระบวน
ที่แปลแบบนี้ เพราะการจัดกระบวนพยุหยาตราล่าวได้ว่าวิวัฒนาการมาจากการจัดกระบวนทัพ ในปัจจุบันคำว่า “กระบวนพยุหยาตรา” หมายถึง กระบวนเสด็จพระราชดำเนินของพระมหากษัตริย์ ที่จัดเป็นริ้วกระบวนแห่ตามโบราณราชประเพณี ซึ่งมีทั้งกระบวนแห่เสด็จพระราชดำเนินโดยทางบกหรือสถลวิถีและทางน้ำหรือชลวิถี
คำว่า “สถล” มาจากภาษาสันสกฤต ภาษาบาลีเป็น “ถล” มีความหมายว่า ที่บก, ที่ดอน, ที่สูง
คำว่า “มารค” เป็นภาษาสันสกฤต “มารฺค” ส่วนภาษาบาลีเป็น “มคฺค” มีความหมายว่า ทาง
ดังนั้น “กระบวนพยุหยาตราสถลมารค” จึงมีความหมายว่า กระบวนเสด็จพระราชดำเนินของพระมหากษัตริย์ทางบก และ “กระบวนพยุหยาตราชลมารค” จึงมีความหมายว่า กระบวนเสด็จพระราชดำเนินของพระมหากษัตริย์ทางน้ำ
กระบวนพยุหยาตราสถลมารค
แต่เดิมนั้นการจัดกระบวนพยุหยาตราทางสถลมารค คือการจัดกองทัพเพื่อกรีฑาออก ไปรบกับข้าศึก สาเหตุที่ต้องจัดกระบวนทัพก็เพื่อให้ข้าศึกเกิดความเกรงกลัวในศักดานุภาพแห่งองค์พระมหากษัตริย์ และการปฏิบัติพระราชภารกิจด้านการสงครามแต่ละครั้งนั้นจำป็นที่จะต้องเสด็จอย่างมีระเบียบแบบแผน มีวิธีการอย่างเป็นขั้นตอน พระมหากษัตริย์จะทรงแวดล้อมด้วยหมู่พหลพลพยุหเสนา เพื่อให้ทรงปลอดภัยจากภยันตรายและหมู่ข้าศึกศัตรู
แม้ต่อมาในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ก็ยังคงการจัดทัพออกทำศึกสงครามด้วยกระบวนช้าง กระบวนม้า และกระบวนทหารราบ การจัดกระบวนพยุหยาตราทางสถลมารคและทางชลมารคนี้ในรัชกาลที่ว่างเว้นจากการสงครามก็ยังคงมีการฝึกซ้อมจัดกระบวนอย่างสม่ำเสมอ จะเห็นได้จากการเรียกระดมพลเข้ามาซ้อมกระบวนยุทธ์เป็นครั้งคราวตามกำหนด
พิธีการสำคัญที่มีการจัดกระบวนพยุหยาตราทางสถลมารคที่ควรรู้จักก็คือ การเสด็จพระราชดำเนินเลียบพระนครเนื่องในพระราชพิธีบรมราชาภิเษก และการเสด็จพระราชดำเนินถวายผ้าพระกฐินตามพระอารามหลวงที่สำคัญ สำหรับการแห่พระกฐินโดยกระบวนพยุหยาตรานั้นมีทั้งทางสถลมารคและทางชลมารค
แต่กระบวนต่างกันเป็น ๒ อย่างคือ กระบวนพยุหยาตราใหญ่ และกระบวนพยุหยาตราน้อย การจัดกระบวนทหารที่นำและตามเสด็จฯ อาจมีทั้งกระบวนช้าง กระบวนม้า และกระบวนเดินเท้า ส่วนกระบวนพระบรมราชอิสริยยศเป็นกระบวนเดินเท้าทั้งสิ้น ถ้าเสด็จพระราชดำเนินไปพระพุทธบาทพระมหากษัตริย์จะไม่ทรงม้าหรือช้างพระที่นั่ง แต่จะประทับพระราชยานคานหาม เช่น พระที่นั่งราเชนทรยาน พระที่นั่งพุฒตาลทอง ขึ้นไปนมัสการพระพุทธบาท
ที่มา สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ เล่มที่ ๒๑ เรื่องที่ ๑ กระบวนพยุหยาตรา / กระบวนพยุหยาตราชลมารค ลิงก์ https://bit.ly/2v7qpSn และ https://bit.ly/2lB7gm6
Cr:โบราณนานมา
