22/07/2026
Gniewosz plamisty (Coronella austriaca) swoim ubarwieniem może przypominać żmiję zygzakowatą, jest gatunkiem całkowicie niejadowitym i prowadzi niezwykle skryty tryb życia. Niestety, podobieństwo do żmii sprawia, że bywa błędnie rozpoznawany przez ludzi. Warto pamiętać, że zarówno gniewosz plamisty, jak i wszystkie pozostałe gatunki węży występujące w Polsce, w tym również żmija zygzakowata, objęte są ochroną gatunkową i nie wolno ich zabijać ani umyślnie płoszyć.
Zasięg występowania gniewosza obejmuje znaczną część Europy ( z wyjątkiem Wielkiej Brytanii, Skandynawii i Hiszpanii), a także Rosję oraz część Azji. W Polsce należy do gatunków rzadkich. Najczęściej spotykany jest na terenach nizinnych, natomiast w górach pojawia się jedynie sporadycznie. Ze względu na skryty sposób życia wielu osobom nigdy nie udaje się go zobaczyć w naturalnym środowisku, mimo że może występować w ich okolicy.
Jest smukłym wężem o delikatnej budowie ciała. Samce osiągają długość do około 70 cm, natomiast samice dorastają nawet do 80 cm i zazwyczaj są nieco większe oraz masywniejsze. Głowa jest niewielka, słabo wyodrębniona od reszty ciała, z zaokrąglonym pyskiem, małymi oczami i okrągłymi źrenicami. Ciało pokrywają drobne, gładkie łuski, a jego ubarwienie może przybierać odcienie miedzianobrązowe, brunatne lub szarawe. Na tylnej części głowy znajduje się charakterystyczna ciemna plama przypominająca podkowę lub dwa stykające się trójkąty, natomiast przez oko biegnie wyraźna ciemna smuga rozpoczynająca się przy otworze nosowym. Na grzbiecie widoczne są naprzemiennie ułożone ciemne plamy, które niekiedy tworzą wzór przypominający zygzak żmii. To właśnie ta cecha najczęściej prowadzi do pomyłek. Spód ciała ma barwę ceglastą, miedzianą lub szarą i pokryty jest drobną plamistością. Samce zwykle wyróżniają się bardziej intensywnymi, miedzianymi i brązowymi odcieniami, podczas gdy u samic dominują spokojniejsze barwy – popielate i rudoszare. Przed wylinką kolory stają się wyraźnie bledsze, by po zrzuceniu starej warstwy naskórka ponownie nabrać intensywności.
Gniewosz plamisty jest gatunkiem ciepłolubnym, związanym z miejscami dobrze nasłonecznionymi i suchymi, najczęściej o piaszczystym podłożu. Można go spotkać na śródleśnych polanach, obrzeżach lasów oraz na górskich zboczach. Zdecydowanie unika terenów wilgotnych, podmokłych i silnie zacienionych. Choć prowadzi głównie dzienny tryb życia, pozostaje zwierzęciem wyjątkowo skrytym. Chętnie wygrzewa się na słońcu, jednak zwykle pozostaje częściowo ukryty w roślinności, dzięki czemu łatwo go przeoczyć. Aktywność wykazuje również podczas pochmurnej i deszczowej pogody. W październiku zapada w sen zimowy, a zimuje w ukryciu na lądzie, opuszczając kryjówki dopiero wiosną.
Okres godowy przypada przede wszystkim na maj, kiedy samce stają się bardziej ruchliwe i aktywne. Gniewosz plamisty jest gatunkiem jajożyworodnym, co oznacza, że jaja rozwijają się wewnątrz organizmu samicy przez około trzy do czterech miesięcy. Młode przychodzą na świat od końca sierpnia do września. W jednym miocie może urodzić się maksymalnie piętnaście młodych, mierzących od 12 do 18 cm długości.
Najpoważniejszym zagrożeniem dla tego gatunku jest stopniowe zanikanie odpowiednich siedlisk, spowodowane zarówno naturalną sukcesją roślinności, jak i intensywnym zagospodarowywaniem terenów. Istotnym problemem pozostaje również błędne rozpoznawanie gniewosza jako żmii, co prowadzi do zabijania tych rzadkich węży. W naturze jego liczebność ograniczają także naturalni drapieżnicy, między innymi ptaki drapieżne oraz ssaki, takie jak lisy i borsuki.
Ze względu na niewielką liczebność populacji niezwykle ważna jest ochrona miejsc, w których gniewosze żyją, rozmnażają się i zimują, a także zachowanie różnorodności siedlisk oraz prowadzenie działań edukacyjnych i monitoringu populacji. W Polsce gatunek ten objęty jest ścisłą ochroną, a w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt został sklasyfikowany w kategorii VU -narażony na wyginięcie.
📸Grzegorz Okołów fotografia
