18/04/2026
Cùng đọc lại bài diễn văn nhận giải Pritzker năm 1980 của Luis Barragán. Có lẽ, nội dung bài diễn văn này vẫn còn nguyên giá trị đối với kiến trúc hiện đại ngày nay.
Thông điệp của Luis Barragán là một lời nhắc nhở rằng kiến trúc vĩ đại là kiến trúc chạm đến trái tim. Nó là lời kêu gọi quay về với cảm xúc, sự bình yên, tâm linh và vẻ đẹp của sự giản đơn, đối lập với xu hướng kiến trúc công năng, công nghiệp lạnh lùng...
---
LUIS BARRAGÁN
NGƯỜI ĐOẠT GIẢI NĂM 1980
BÀI PHÁT BIỂU NHẬN GIẢI
Tôi trân trọng cơ hội này để bày tỏ sự ngưỡng mộ đối với Hợp chủng quốc Hoa Kỳ — một nhà bảo trợ hào phóng cho nghệ thuật và khoa học — quốc gia đã, như nhiều lần trước đây, vượt qua những ranh giới địa lý và lợi ích quốc gia thuần túy để trao vinh dự cao quý này cho một người con của Mexico. Qua đó, họ đã khẳng định tính phổ quát của các giá trị văn hóa, đặc biệt là những giá trị từ chính quê hương tôi.
Nhưng không ai có thể đạt được tất cả chỉ bằng nỗ lực cá nhân. Sẽ là vô ơn nếu tôi không nhớ đến tất cả những con người, trong suốt cuộc đời mình, đã góp phần vào công việc của tôi bằng tài năng, sự hỗ trợ và sự khích lệ: các đồng nghiệp kiến trúc sư, nhiếp ảnh gia, nhà văn, nhà báo, và những người bạn đã dành cho tôi sự quan tâm chân thành.
Nhân dịp này, tôi xin chia sẻ một vài suy tưởng và hồi ức — phần nào tổng kết nên hệ tư tưởng phía sau công việc của tôi. Ông Jay Pritzker, trong một thông cáo báo chí, đã hào phóng nhận xét rằng tôi được trao giải vì đã cống hiến cho kiến trúc như “một hành vi cao cả của trí tưởng tượng thi ca.” Vì vậy, tôi chỉ là biểu tượng cho tất cả những ai đã từng được cái Đẹp chạm đến.
Thật đáng lo ngại khi các ấn phẩm về kiến trúc ngày nay đã loại bỏ khỏi trang viết của mình những từ như: Cái Đẹp, Cảm hứng, Ma lực, Sự mê hoặc, Sự huyền diệu — cũng như những khái niệm như Tĩnh lặng, Im lặng, Riêng tư và Kinh ngạc. Tất cả những điều ấy đã trú ngụ trong tâm hồn tôi; và dù tôi ý thức rằng mình chưa bao giờ làm trọn vẹn được chúng trong tác phẩm, chúng vẫn luôn là những ngọn đèn dẫn lối.
Tôn giáo và Huyền thoại
Không thể hiểu Nghệ thuật — cũng như vinh quang của lịch sử nó — nếu không thừa nhận chiều kích tâm linh của tôn giáo và những cội rễ huyền thoại, vốn dẫn ta đến chính lý do tồn tại của hiện tượng nghệ thuật. Không có chúng, liệu có kim tự tháp Ai Cập hay Mexico cổ đại? Liệu đền đài Hy Lạp và nhà thờ Gothic có tồn tại? Liệu những kỳ quan của Phục Hưng và Baroque có xuất hiện?
Ở một lĩnh vực khác, liệu những điệu múa nghi lễ của các nền văn hóa nguyên thủy có hình thành? Liệu chúng ta có trở thành những người thừa hưởng kho tàng nghệ thuật vô tận của cảm xúc dân gian toàn cầu? Không có khát vọng hướng đến Thượng đế, hành tinh này sẽ chỉ là một vùng đất hoang tàn của cái xấu.
Như người bạn thân của tôi, Edmundo O’Gorman, đã nói:
“Logic phi lý ẩn chứa trong huyền thoại và trong mọi trải nghiệm tôn giáo chân chính chính là nguồn suối của quá trình sáng tạo nghệ thuật, ở mọi thời đại và mọi nơi.”
Tôi xin nhận những lời ấy như của chính mình.
Cái Đẹp
Việc các triết gia không thể định nghĩa được Cái Đẹp chính là bằng chứng rõ ràng nhất cho tính huyền nhiệm không thể diễn đạt của nó. Cái Đẹp lên tiếng như một lời tiên tri, và con người đã đáp lại nó bằng vô vàn cách: từ hình xăm, chiếc vòng vỏ sò của cô dâu, cho đến những chi tiết trang trí tưởng như dư thừa trên công cụ và đồ vật thường ngày — chưa kể đến đền đài, cung điện, hay cả những sản phẩm công nghiệp hiện đại.
Một đời sống không có cái Đẹp thì không xứng đáng được gọi là đời sống.
Im lặng
Trong những khu vườn và ngôi nhà do tôi thiết kế, tôi luôn cố gắng tạo ra khoảng không cho tiếng thì thầm tĩnh tại của nội tâm — và trong những đài phun nước của tôi, chính sự im lặng cất lên tiếng hát.
Cô tịch
Chỉ trong sự đối thoại thân mật với cô tịch, con người mới có thể tìm thấy chính mình. Cô tịch là một người bạn tốt, và kiến trúc của tôi không dành cho những ai sợ hãi hoặc trốn tránh nó.
An nhiên
An nhiên là phương thuốc đích thực chống lại lo âu và sợ hãi. Hơn bao giờ hết, nhiệm vụ của kiến trúc sư hôm nay là đưa nó trở thành một “vị khách thường trú” trong mỗi ngôi nhà — dù sang trọng hay giản dị. Tôi luôn theo đuổi sự an nhiên, nhưng cũng phải cảnh giác: nó có thể bị phá vỡ bởi việc sử dụng màu sắc một cách tùy tiện.
Niềm vui
Làm sao có thể quên niềm vui? Một tác phẩm đạt đến sự hoàn hảo khi nó truyền tải được niềm vui lặng lẽ và sự an nhiên.
Cái chết
Chính sự chắc chắn của cái chết thúc đẩy hành động — và vì thế, thúc đẩy sự sống. Trong yếu tố tâm linh ẩn chứa của nghệ thuật, sự sống luôn chiến thắng cái chết.
Khu vườn
Khi tạo dựng một khu vườn, kiến trúc sư mời gọi sự cộng tác của Tự nhiên. Một khu vườn đẹp luôn mang trong nó sự hùng vĩ của Tự nhiên — nhưng đã được thu nhỏ theo tỷ lệ con người, trở thành nơi trú ẩn hiệu quả nhất trước sự khắc nghiệt của đời sống hiện đại.
Ferdinand Bac từng nói:
“Linh hồn của khu vườn chứa đựng lượng an nhiên lớn nhất mà con người có thể có.”
Chính ông đã nuôi dưỡng trong tôi khát vọng tạo nên một khu vườn hoàn hảo.
Ở phía nam Thành phố Mexico, giữa vùng đá núi lửa khô cằn, tôi đã quyết định tạo nên những khu vườn nhằm “nhân hóa” cảnh quan ấy mà không phá hủy phép màu của nó. Trong những khe nứt dung nham, tôi bất ngờ phát hiện ra những thung lũng xanh bí mật — những “viên ngọc” mà người chăn cừu gọi tên — được bao bọc bởi những khối đá kỳ ảo do gió cổ xưa tạo tác.
Trải nghiệm đó gợi cho tôi cảm giác như khi bước ra từ một đường hầm tối trong Alhambra để bất ngờ gặp “Sân Myrtle” — yên tĩnh, tĩnh lặng, cô độc — như thể nó chứa đựng toàn bộ vũ trụ.
Từ khoảnh khắc ấy, mọi khu vườn tôi thiết kế đều là nỗ lực tái hiện dư âm của bài học thẩm mỹ vĩ đại từ người Moor Tây Ban Nha.
Đài phun nước
Một đài phun nước mang lại sự bình yên, niềm vui và khoái cảm dịu nhẹ. Nó đạt đến bản chất tối thượng khi, bằng sức mê hoặc của mình, khơi gợi những giấc mơ về những thế giới xa xôi.
Kiến trúc
Kiến trúc của tôi mang tính tự truyện. Nền tảng của nó là ký ức về trang trại của cha tôi — nơi tôi lớn lên. Tôi luôn cố gắng chuyển hóa phép màu của những năm tháng xa xưa ấy vào nhu cầu sống hiện đại.
Kiến trúc mộc mạc của các làng quê Mexico — những bức tường quét vôi trắng, những khoảng sân yên bình, những con phố đầy màu sắc, những quảng trường giản dị nhưng uy nghi — luôn là nguồn cảm hứng của tôi. Và vì có mối liên hệ lịch sử sâu sắc với Bắc Phi và Morocco, những vùng đất ấy cũng làm giàu thêm cảm nhận của tôi về vẻ đẹp của sự giản dị trong kiến trúc.
Là một người Công giáo, tôi thường đến thăm những tu viện cổ kính — nay đã trống vắng — và luôn xúc động trước sự bình yên trong những hành lang vắng và sân nội tịch mịch. Tôi luôn mong những cảm xúc ấy in dấu trong công việc của mình.
Nghệ thuật của việc nhìn
Đối với một kiến trúc sư, biết nhìn là điều thiết yếu — nhìn mà không bị lấn át bởi phân tích lý tính. Tôi xin tri ân người bạn thân thiết, họa sĩ Jesús “Chucho” Reyes Ferreira, người đã dạy tôi nghệ thuật khó khăn này: nhìn bằng sự hồn nhiên.
Và tôi xin mượn lời nhà thơ Carlos Pellicer:
“Qua đôi mắt, ta nhận biết điều thiện và điều ác
Đôi mắt không thấy
Là tâm hồn mất hy vọng.”
Hoài niệm
Hoài niệm là ý thức thi ca về quá khứ cá nhân. Và vì quá khứ chính là nguồn suối của sáng tạo, kiến trúc sư cần lắng nghe những mặc khải của hoài niệm.
Người cộng sự của tôi, kiến trúc sư trẻ Raul Ferrera, cùng đội ngũ nhỏ của chúng tôi, cùng chia sẻ hệ tư tưởng này. Chúng tôi đã và sẽ tiếp tục làm việc với niềm tin rằng chân lý thẩm mỹ của những ý niệm ấy, dù chỉ phần nào, cũng có thể góp phần làm cho đời sống con người trở nên xứng đáng hơn.
---
